Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa

 

Istotą procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa jest orzeczenie przez kompetentny Sąd kościelny czy małżeństwo zostało zawarte ważnie czy nieważnie tj. czy małżeństwo w ogóle zaistniało w rozumieniu prawa kanonicznego.

Celem zatem procesu jest ustalenie prawdy dotyczącej małżeństwa i jej orzeczenie. Prawda jest jedna: albo małżeństwo od samego jego początku jest ważne, albo nie, czyli albo związek pomiędzy kobietą i mężczyzną jest małżeństwem, albo nim nie jest.

Jeżeli małżeństwo zostało zawarte ważnie tj. jeśli zostały spełnione wszystkie wymagane przez prawo kanoniczne warunki, żadna władza nie może go rozwiązać czy unieważnić. Małżeństwo sakramentalne jest bowiem nierozerwalne mocą prawa Bożego. Stąd wielkim błędem jest posługiwanie się terminami „rozwód kościelny” czy „unieważnienie małżeństwa”. Sąd kościelny może jedynie stwierdzić, że małżeństwo zostało nieważnie zawarte, czyli że, mimo zewnętrznych oznak wskazujących na zawarcie małżeństwa, ono nie zaistniało.

Prawo kanoniczne rozróżnia trzy grupy przyczyn powodujących nieważność małżeństwa: przeszkody małżeńskie, braki po stronie zgody małżeńskiej i braki formy kanonicznej.

Do przeszkód, które czynią osobę niezdolną do zawarcia małżeństwa Kodeks Prawa Kanonicznego zalicza: przeszkodę wieku (kan. 1083 KPK), impotencję (kan. 1084 KPK), przeszkodę węzła małżeńskiego (kan. 1085 KPK), przeszkodę różnej religii (kan. 1086 KPK), przeszkodę święceń (kan. 1087 KPK), przeszkodę wieczystego ślubu publicznego czystości (kan. 1088 KPK), uprowadzenie (kan. 1089 KPKP), małżonkobójstwo (kan. 1090 KPK), pokrewieństwo (kan. 1091 KPK), powinowactwo (kan. 1092 KPK), przeszkodę przyzwoitości publicznej (kan. 1093 KPK), pokrewieństwo prawne (kan. 1094 KPK).

Aby małżeństwo było ważnie zawarte, musi mieć miejsce wyrażenie przez nupturientów (mężczyznę i kobietę) woli zawarcia tegoż małżeństwa. Oboje muszą wyrazić w sposób świadomy i dobrowolny zgodę na małżeństwo. Gdyby taka zgoda dotknięta była wadą czy brakiem, małżeństwo zostaje zawarte nieważnie. Do przyczyn odnoszących się do zgody małżeńskiej, które czynią małżeństwo nieważnym Kodeks Prawa Kanonicznego zalicza: brak wystarczającego używania rozumu (kan. 1095, 1 KPK), poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie przekazywanych i przyjmowanych (kan. 1095, 2 KPK), niezdolność z przyczyn natury psychicznej do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich (kan. 1095, 3 KPK), brak minimalnej wiedzy czym jest małżeństwo (kan. 1096 KPK), błąd co do osoby (kan. 1097 § 1 KPK), błąd co do przymiotu osoby bezpośrednio i zasadniczo zamierzony (kan. 1097 § 2 KPK), podstęp (kan. 1098 KPK), symulacja całkowita zgody małżeńskiej (kan. 1101 § 2 KPK), symulacja częściowa zgody małżeńskiej czyli wykluczenie jakiegoś istotnego elementu lub przymiotu małżeństwa (kan. 1101 § 2 KPK), warunek dotyczący przyszłości (kan. 1102 KPK), przymus lub ciężka bojaźń (kan. 1103 KPK).

Małżeństwo jest nieważne jeśli nie została zachowana przepisana prawem kanonicznym forma jego zawarcia. W warunkach zwyczajnych małżeństwo musi być zawarte przed uprawnioną osobą duchowną i w obecności dwóch świadków.